1- استادیار، گروه سلامت در بلایا و فوریتها، دانشکده پیراپزشکی، دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی قم، قم، ایران 2- گروه پزشکی اجتماعی و خانواده، دانشکده پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی قم، قم، ایران 3- دانشجوی دکتری، گروه مهندسی بافت و علوم سلولی کاربردی، دانشکده پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی قم، قم، ایران 4- دانشجوی دکتری، گروه مهندسی بافت و علوم سلولی کاربردی، دانشکده پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی قم، قم. ایران 5- دانشجوی دکتری، گروه مهندسی بافت و علوم کاربردی سلولی، دانشکده پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی قم، قم، ایران ، tzareitaher@yahoo.com
چکیده: (379 مشاهده)
زمینه و هدف:آزمایشگاههای سیار بهعنوان داراییهای حیاتی در پاسخ به بحران مطرح شدهاند، اما پژوهشهای موجود در این حوزه بهصورت پراکنده در انواع مختلف بحرانها گزارش شدهاند و چهارچوب جامعی برای تحلیل کاربردهای آنها وجود ندارد. هدف این مرور دامنهگستر، ارائه توصیف و طبقهبندی جامع پژوهشهای منتشرشده درباره کاربردها، چالشهای عملیاتی و پیامدهای راهبردی آزمایشگاههای سیار در زمینه مدیریت بلایا با تأکید بر انواع بحرانها و کارایی آنها و روندهای اخیر در این حوزه در حال تکامل است. همچنین، این بررسی برای شناسایی شکافهای اصلی تحقیقاتی و پیشنهاد توصیههایی برای طرحهای تحقیقاتی آینده طراحی شده است.
مواد و روشها: مطابق با دستورالعملPRISMA-ScR و چهارچوب پنجمرحلهای آرکسی و اومالی، جستوجوی سیستماتیک در پایگاههای پابمد، اسکوپوس، وب آو ساینس، ساینس دایرکت، گوگل اسکولار، مگیران، ایرانمدکس، سید و ایرانداک برای مقالات منتشرشده در بازه زمانی ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۴ با کلیدواژههای بحران، بلایا، آزمایشگاههای سیار، آمادگی و مدیریت بلایا در منابع فارسی و (Disasterو Mobile Laboratoryو Mobile Labو Disaster managementو Deployable lab وDisaster preparation) در منابع انگلیسیانجام گرفت. مطالعات واجد شرایط شامل پژوهشهای تجربی، گزارشهای موردی و مرورهای سیستماتیک مرتبط با استقرار آزمایشگاههای سیار در شرایط بحران و به زبانهای فارسی یا انگلیسی با متن کامل در دسترس بودند. دو پژوهشگر مستقل مراحل غربالگری عنوان/چکیده و متن کامل را انجام دادند. استخراج دادهها بر نوع بحران، چالشهای عملیاتی و پیامدهای راهبردی متمرکز بود.
یافتهها: از میان ۱۲۶۲ رکورد شناساییشده، ۱۳ مطالعه معیارهای انتخاب را داشتند. سه مضمون اصلی شناسایی شد: ۱. کاربردهای تشخیصی و نظارتی در همهگیریها و بلایای طبیعی؛ ۲. چالشهای عملیاتی شامل محدودیتهای لجستیکی و استانداردسازی؛ ۳. پیامدهای راهبردی در حکمرانی و امنیت بهداشت جهانی. آزمایشگاههای سیار تأثیر قابلتوجهی در در مدیریت بلایا، از جمله در کاهش زمان گردش آزمایش و امکان انجام تست سریع داشتند.
نتیجهگیری: اگرچه آزمایشگاههای سیار بهعنوان بسترهای چندکاره در تمامی مراحل چرخه مدیریت بحران عمل میکنند، ظرفیت آنها بهدلیل پراکندگی استانداردها بهطور کامل محقق نشده است. روند جدیدی در توسعه استانداردهای عملیاتی مورد تأیید سازمان جهانی بهداشت و تحلیلهای هزینهفایده در حال ظهور است و علاقه بینالمللی فزایندهای برای تدوین چهارچوبهای آموزشی مبتنیبر صلاحیتها وجود دارد.
Zarei Taher T. Mobile Laboratories in Disaster: A Scoping Review of Applications, Operational Challenges, and Strategic Implications. SJKU 2026; 31 (2) URL: http://sjku.muk.ac.ir/article-1-9005-fa.html
بطحائی احمد، ملارحیمی ملکی فاطمه، بهرامیان شببو، یوسفی محمد حسن، زارعی طاهر طاهره. آزمایشگاههای سیار در بلایا: یک مرور دامنه گستر برکاربردها، چالشهای عملیاتی و پیامدهای راهبردی. مجله علمي دانشگاه علوم پزشكي كردستان. 1405; 31 (2)
